گنبد سلطانیه

در قسمت جنوب غربی کهن دژ (ارگ سلطنتی)، گنبد سلطانیه به عنوان یکی از بناهای عظیم اسلامی و شاید باشکوه‌ترین آنها، همچون نگینی سربرافراشته و خودنما یی می‌کند.

این بنا در دوران حکومت سلطان محمد خدابنده (اولجایتو) در مدت ۹سال (از سال۷۰۴ الی ۷۱۲هجری قمری) احداث شده است. درباره این بنا، در باره این بنا، فرضیه‌های بسیاری از نظر تناسب‌ها، ترکیب‌ها، تلفیق‌ها و دیگر ویژگی‌ها از سوی مورخان، جغرافی دانان، باستان شناسان و حتی مردم عادی ابراز شده است که دو وجه غالب دا رند:

نظریه نخست، به مورخان و جغرافی دانان متقدم مربوط است که بنای گنبد را آرامگاه سلطان محمد خدابند«اولجایتو» معرفی کرده اند. نظریه دوم، مربوط به انتساب و اختصاص بنا، از طرف اولجایتو، به آرامگاه علی بن ابیطالب (ع) و حسین بن علی (ع) است.

کارشناسان با بررسی‌های باستان شناسی و مطالعه عناصر معماری، انتساب و اختصاص بنای گنبد سلطانیه به آرامگاه ائمه اطهار (ع) را مردود دانسته اند و روشن شده است که آرامگاه سلطانیه را غازان و اولجایتو به تقلید از آرامگاه‌های موجود در ایران ساخته اند.

گنبد سلطانیه، شکوه و بزرگی کلیسای جامع مریم مقدس درفلوراس ایتالیا و مسجد ایاصوفیای ترکیه را تداعی می‌کند. این بنا، سومین بنای بزرگ تاریخی در جهان و نخستین بنای بزرگ تاریخی ایران می‌باشد. این بنا در دوران برپایی، بلندترین بنای جهان بوده است.

معماری گنبد سلطانیه، نسبت به آثار مشابه، از نظر عظمت و ابعاد، منحصر به فرد است و نمونه بدیعی از یک آزمایش موفق است. این بنا دارای ۵/۴۸ متر ارتفاع، ۶۰/۲۵متر دهانه قوس، ۸۷/۶متر عرض جرز، ۵/۱۷ متر طول جرز از سمت بیرونی و۶۰/۸ متر طول جرز از سمت درونی است. این بنا ۸ ایوان مرتفع و نزدیک به۵۰ اتاق و فضای ویژه اتاق مانند دارد. گنبد سلطانیه نخستین بنایی است که تحول معماری دوران سلجوقی به معماری دوره ایلخانی را به وضوح نشان می‌دهد. سنگینی گنبد عظیم و قوس‌ها و دیگر عنصرهای معماری را، جرزحای هشت گانه آن تحمل می‌کنند. محاسبات به عمل آمده نشان می‌دهند که سنگینی گنبد ۲۰۰ تنی بر روی جرز‌ها که سطح مقطع هرکدام۵۰ متر مربع می‌باشد، استوار شده است. مطالعات اخیر روشن کرده است کحه این عنصرها دارای مقطع تونلی نیز می‌باشند. این ویژگی، مقاومت جرزها را در برابر زمین لرزه و فشارهای ناشی از باد افزایش می‌دهد. به کارگیری تیرهای چوبی عاجدار در ابعاد و اندازه‌های مختلف، از این نظر، حایز اهمیت می‌باشد.

ملاط این بنا، مخلوطی ازگچ ومقدار اندکی آهک است.گنبد سلطانیه با احتساب طبقه همکف، سه طبقه مشخص دارد: طبقه همکف ایوان‌های هشت گانه را در خود جای داده است و شامل ایوان‌های شمال غربی، شمال شرقی، ورودی و ایوان جنوبی مشرف به تربت خانه است. طبقه اول در۴۰/۹ متری ازکف کنونی بنا قرارگرفته و دارای دهلیزهای ارتباطی است که دورتادور بنا را احاطه کرده اند. طبقه آخر در۸۰/۲۷ متری از کف قرار گرفته است. در این طبقه، پا طاق گنبد و پایه‌های هشت ضلعی مناره‌ها

قرار دارند.ارتفاع پاطاق این طبقه ۴۰/۱ متر و ارتفاع گنبد از طبقه آخر ۱۹ متر است.

ورودی سردابه در ایوان ضلع جنوبی قرار گرفته است. طرح سردابه بسیار پیچیده و شامل ۷ واحد حجمی است که با یک دیگر ارتباط فضایی ندارند. این روش مقبره سازی با هیچ کدام از مقبره‌های شناخته شده کنونی ایران قابل مقایسه نیست. به احتمال قریب به یقین، سردابه بر اساس بینش و تفکرآیین‌های مذهب شمن پرستی مغولی طرح ریزی شده است. با توجه به فلسفه و عقاید شمن پرستی و تأکید آن بر وجود ارواح خبیثه و انوع جادو، برای جلوگیری از ورود و مزاحمت ارواح خبیثه به حریم قبرها، گماردن محافظان و تعبیه مکان‌هایی برای برآوردن منظورهای فوق، امری ضروری بوده است.

گنبد سلطانیه از نظر تزئینات نمایشگر مرحله کمال معماری گذشته ایران است و خلاقیت طراحان، معماران و مهندسان زمان خود را به نمایش وداوری گذاشته است. در این بنا، دو لایه آرایش وزینت معماری شناسایی گردیده است: قسمتی از تزئینات لایه دوم به دوران اولجایتو و اوایل دوران سلطان ابوسعید بهادر تعلق دارد. تزئینات لایه نخست، به طور کلی، با پیشرفت کار ساخت بنا اجرا گردیده و در هنگام افتتاح ابواب البر، پایان پذیرفته است.

عمده‌ترین عنصر‌های تزئیناتی درگنبد سلطانیه عبارت اند از: تزئینات آجری، گچ بری، کتیبه نویسی وکاشی کاری که همگی با هم و با هماهنگی جالب توجهی سامان یافته اند.

طولانی‌ترین کتیبه این بنای تاریخی کتیبه ای است که در فاصله ۳۶۰ سانتی متری از کف گنبد، و در عرض ۷۵ سانتی متری دورتادور بنا نوشته شده است و به سوی ایوان‌ها و جرز‌ها ادامه یافته است. دو این کتیبه، سوره «فتح» به خط زیبای ثلث نوشته شده است. در بالای هر یک از ایوان‌های هشت گانه، یک حدیث ذکر گردیده است. در سطح قوس، در طبقه دوم ایوان شرقی، کتیبه ای از آجر‌های پیش بر در زمینه کاشی کاری معرق به رنگ سبز و آبی وجود دارد. بر این کتیبه، آیه۱۲۵ سوره مبارکه «بقره» (سو ره یکم) به خط کوفی نوشته شده است.