مسجد علیشاه (ارک)

بنای شکوه مند ارک تبریز بازمانده مسجدی است که در فاصله سال‌های ۷۱۶ تا ۷۲۴ ه.ق به همت تاج الدین علیشاه جیلان تبریزی، وزیر اولجا یتو و بهادر خان از ایلخا نان مغول، ساخته شد. قسمت جنوبی این مسجد دارای طاق بزرگی بود و مورخان نوشته اند: > بنایی که اکنون به صورت سه دیوار بلند به شکل ایوان دیده می‌شود، قسمت مسقف مسجد بود که عرض و ارتفاع آن هر یک حدود ۳۰ متر است. در حفریات اخیر دریافتند که ۷ متر از دیوارها در زیر خاک مانده است.

عرض دیوارها حدود ۱۰ متر است و در داخل مرکب از دو دیوار عریض و مستحکم است که در چند مرحله به وسیله طاق‌های متعدد متصل شده اند. این بنای عظیم در بیشتر سفر نامه‌ها و تواریخ و صف شده است. > می‌نویسد: ((در بیرون این مسجد از دست راست مدرسه و از دست چپ زاویه ای وجود دارد و صحن آن با سنگ‌های مرمر فرش گردیده و دیوارها با کاشی پوشانده شده و جوی آبی از وسط آن میگذرد و انواع درختان و موها و یاسمین در آن به عمل آورده اند.

)) حمد الله مستوفی معاصر علیشاه می‌نویسد: ((مسجد جامع بزرگی است که صحن آن ۲۵۰ گز در ۲۰۰ گز است و در اوصفه ای بزرگ از ایوان کسری به مداین بزرگتر)). بدر الدین محمودالعینی می‌نویسد: ((در وسط صحن مسجد، حوض مربعی بود که هر ضلع آن ۱۵۰ زراع طول داشت و سکویی در وسط آن بود که در هر سوی آن از دهان مجسمه شیر، آب فرو می‌ریخت. بالای سکو نیز فواره هشت گوشی بود که دو دهانه آب پران داشت. طاق نوک تیز محراب به وسیله دو ستون مسی اندلسی نگاه داشته می‌شد و قاب محراب با طلا و نقره تزیین ونقاشی شده بود.

چراغ‌های مزین به زر و سیم با زنجیر‌های مسی از سقف آویزان بودند و داخل طاق را روشن می‌کردند و پنجره‌های مسی از سقف آویزان بودند و داخلطاق را روشن میکردند و پنجره‌های مشیک نیز هر کدام ۲۰ شیشه دایره ای مزین به طلا و نقره داشت.)) تاجر و نیزی که حدود سال سلطنت سلطان یعقوب آق قویونلو از تبریز و دارای صحن بزرگی است. در میان صحن حوضی دارد که چهار گوش است، درازا و پهنای آن هر کدام به اندازه صد قدم و ژر فایش شش پاست و پلکانی از کنار استخر به ایوان آن منتهی می‌شود.

طاق شبستان مسجد به قدری بلند است که اگر کمان کشی تیری در کمان مناسبی قرار دهد و رها کند. هرگز به طاق شبستان نمی‌رسد. دور مسجد را با سنگ‌های نفیسی طاق بندی کرده اند و طاق بر روی ستون‌هایی از مرمر قرار دارد و مرمر به اندازه ای ظریف و شفاف است که به بلور نفیس می‌ماند. این مسجد سه درب دارد که هر کدام طاقی به عرض ۴۰ و بلندی ۲۰ پا دارد. ستون‌های دو سوی درها از سنگ مرمر نیست بلکه از سنگ‌های الوان ساخته شده است.

بقیه طاق با گچ مقرنس کاری و تزیین شده است.)) > پسر عم > مولف تاریخ و جغرافیای دارالسلطنه تبریز در سال ۱۲۹۸ ه.ق از ارک علیشاه دیدن کرد و مشخصات بقایای این بنا را شرح داد. ۶۰ سال پس از او دونالد ویلبر، مولف کتاب معماری اسلامی ایران در دوره ایلخانان علاوه بر توصیف دقیق بازمانده بنا، نقشه جالبی از آن ترسیم کرد.از این اطلاعات معلوم می‌شود که این بنا در زمان تاج الدین علیشاه مسجد جامع شهر و مزین به کاشی و ازاره سنگی و ستون‌های مرمری و کتیبه‌ها و گچ بری‌های زیبایی بود وبعد‌ها روبه ویرانی نهاده، متروک شده است.

در دوران قاجاریه صحن، محل زاویه و مدرسه علیشاه، مبدل به انبار غلات و مخزن مهمات قشون گردید و حصاری دور آن کشییده شده و به نام ارک مشهور شد. ارک تبریز بارها هدف گلوله توپ مهاجمان قرار گرفت و اسیب زیادی به دیوارهای آن وارد آمد. در زمان انقلاب مشروطیت هم بناهای اطراف آن، مخزن مهمات دولتی بود. این مخزن به دست مشروطه خواهان افتاد و باعث تقویت آنان گردید. ارک تبریز محسوب می شده است. در اوایل حکومت پهلوی، صحن ارک به صورت گردشگاه عمومی در آمد و باغ ملی نام گرفت.

در حال حاضر در محوطه ارک مصلای جدید امام و مجموعه فرهنگی بزرگی در دست احداث است.