قلعه و منطقه باستانی "بوینی یوغون" نیر

قلعه و منطقه باستانی "بوینی یوغون" در روستای کورعباسلو واقع شده است. این روستا از دهات کاملاً آباد شهرستان نیر است و اکثریت اهالی جهت بهره مندی از هوای پاکیزه و خنک و یا رسیدگی به مزارع و...، تابستانها را در خانه‌های دوم خود در این روستا اقامت می‌نمایند. این قلعه که قطعاً یکی از مهم‌ترین دژهای آذربایجان در دوران تاریخی و صدر اسلام و حتی بعد از آن بوده است در حال حاضر یکی از مهم‌ترین سایت‌های باستانی ایران محسوب می‌شود و نشانه‌هایی از تمدن از چهار هزار و پانصد سال پیش از دوران مفرغ تا عصر اشکانی و دوران اسلامی در آن یافت شده است. البته اینها محصول اکتشافات در زمین‌های پای قلعه است.

قلعه بوینی یوغون(گردن کلفت) روی قطعات عظیم سنگ واقع شده و دیواره‌های سنگی ای که ارتفاعی حدود ۳۰۰ متر دارند قلعه را از دو جناح غیرقابل نفوذ کرده اند. جناح‌های قابل نفوذ نیز با دیوارهای از سنگ و ساروج به شکل غیرقابل نفوذ درآمده بوده که دست روزگار و جنگ و... اکنون از آن دیوارها جز نشانه‌هایی، چیزی باقی نگذاشته است. عمده مصالح به کار رفته در این دژ سنگ و ساروج است. ملاط ساروج به خوبی قابلیت خود را در طول تاریخ به عنوان چسباننده سنگها نشان داده است. البته برای فضاهای داخل قلعه از مصالحی چون آجر و خشت استفاده شده است. برای بالا رفتن از کوه پله‌هایی نیز وجود دارد که حاصل تراش سنگ‌ها به وسیله انسان بوده و براحتی می‌توان از کوه مانند پله‌های امروزی منازل بالا رفت و البته در برخی قسمت‌های کوه نیز بسختی می‌شود عبور کرد و نیازمند مهارت صخره نوردی است.

بالای تپه عظیم سنگی نیز شش حوضچه (استخر) دست ساز وجود دارد. این حوضچه‌ها محصول دست بشر هستند و با دقتی تمام از کف قله تراش خورده اند و نشان از توانایی و هنر انسان در تراش و کندن کوه دارند و آب باران و برف در آنها ذخیره شده و مورد استفاده ساکنان قلعه قرار می‌گرفته است. وجود این حوضچه‌ها گویای این واقعیت است که این ذخایر عظیم برای گروه بزرگ و جهت پاسخگویی به نیازهای آنان در مواقع عادی و به ویژه محاصره‌های طولانی مدت پیش بینی شده بود. در میان مردم محلی روستای کورعباسلو مشهور است که این استخرها عمقش بسیار زیاد است و ته ندارد. با اندک دقتی وجود یک سری جویهای کوچک در قسمت‌های مشخص از سطوح صخره‌های اطراف این استخرها قابل مشاهده است که وظیفه هدایت آب برف و باران جهت ذخیره سازی را بر عهده دارند.

از دیگر آثار واقع در این منطقه می‌توان به آسیاب سنگی اشاره کرد که در دل تخته سنگ‌های عظیم بوینی یوغون قرار دارد. بقایای این بنای سنگی در جبهه جنوب غربی قلعه پیداست. اما استاد شکاری معتقد است: "تاسیس آسیاب در این قسمت قلعه نه اصولی بود و نه لازم؛ زیرا انرژی حاصل برای گردش چنین آسیابی در آن مکان قابل تصور نیست. وضعیت آن به ما می‌گوید که این بنا جزئی از تاسیسات دفاعی و ارتباطی قلعه بوده و احتمالاً کنترل ورود و خروج قلعه از این مکان صورت می گرفته است."

این قلعه از نظر موقعیت و ساخت نسبت به قلعه‌های مشابه دارای اهمیت بیشتری است. بوینی یوغون محصول سختی طبیعت و سازندگی بشر است. دژی محکم، تسخیرناپذیر و غیرقابل نفوذ که در سال‌های متمادی از دسترس دشمنان دور و محفوظ مانده است. بوینی یوغون فقط یک قلعه نیست، بلکه بخش مرتفعی از یک محوطه و یک شهر یا دهکده قدیمی است. وسعت بسیار زیاد آن که بالغ بر ۳۰۰ هکتار است و چند لایه‌ای بودن قلعه نشان‌دهنده استمرار سکونت انسان از دوره اشکانی تا دوره صفوی بوده که از مشخصات بارز این قلعه به حساب می‌آید. موقعیت خاص طبیعی، وفور آب و غذای کافی در محل از دیگر ویژگی‌هایی است که طراحان و سازندگان دژ را در انتخاب این محل مصمم نموده است. البته هیچ دشمنی تاب مقاومت در برابر سرمای طاقت فرسای زمستان منطقه در محاصره‌های طولانی مدت را نداشته است و این امتیاز بزرگ را اقلیم منطقه بدان بخشیده است. از سوی دیگر این دژ در محلی واقع شده است که بر منطقه وسیع اطراف کاملاً مشرف می‌باشد و امکان حملات غافلگیرانه را منتفی می‌ساخت که خود یک امتیاز دفاعی خاص است.

مسلم است که این دژ چنین اسمی را در دوران بعد به خود پذیرا شده است که خود می‌تواند حاکی از حصانت تحسین برانگیز آن باشد. این منطقه چند سالی است مورد توجه باستان‌شناسان قرار گرفته و هم‌اکنون به یکی از مهم‌ترین سایت‌های باستانی ایران تبدیل شده است. قلعه بوینی یوغون یکی از محوطه‌های تاریخی و باستانی نیر در استان اردبیل است که پس از اتمام مراحل کاوش، به سایت موزه تبدیل می‌شود. مرحله اول کاوش در این منطقه انجام شده و قرار است پس از اتمام کل کاوش‌ها، این محوطه به موزه‌ای روباز برای نمایش آثار تاریخی و باستانی تبدیل شود.

منبع:

شکاری نیری، جواد. بررسی سیستماتیک شهرستان نیر.