استان اردبیل

استان اردبیل یکی از استان‌های ایران به مرکزیت شهر اردبیل است. این استان در شمال‌غرب ایران و در منطقه تاریخی آذربایجان واقع شده است و مساحت آن ۱۷۹۵۳ کیلومتر مربع و جمعیت آن بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۵ برابر ۱٬۲۷۰٬۴۲۰ نفر بوده است. این استان بر طبق آخرین تقسیمات کشوری شامل ۱۲ شهرستان، ۳۱ بخش، ۳۵ شهر و ۷۵ دهستان می‌باشد. شهرستان‌های این استان شامل، اردبیل، مشگین‌شهر، پارس‌آباد، خلخال، نمین، گرمی، بیله سوار، اصلاندوز، نیر، کوثر، انگوت و سرعین می‌باشد.

استان اردبیل در ۲۳ فروردین سال ۱۳۷۲ خورشیدی از استان آذربایجان شرقی جدا و به استانی مستقل تبدیل شد.

مردم

بیشتر شهروندان استان اردِبیل را آذری‌ها تشکیل می‌دهند که به زبان ترکی آذربایجانی سخن می‌گویند. شماری از مردم تالش نیز در بخش‌هایی از استان ازجمله در بخش عنبران ساکن هستند که به زبان تالشی سخن می‌گویند. در بخش‌هایی از شهرستان خلخال (در جنوب استان) تات‌ها و تالش‌ها سکونت دارند و در کنار زبان ترکی، زبان‌های تاتی و تالشی نیز رایج است.

در شهر خلخال و همچنین در برخی روستاهای شمال و جنوب خلخال تعداد کمی از کردها ساکن هستند که به زبان کردی کرمانجی صحبت می‌کنند. کردهای ساکن در این نواحی از منطقه شمال خراسان به این نواحی مهاجرت کرده‌اند.

شهرهای پارس‌آباد و مشگین‌شهر از توابع استان اردبیل، به همراه اهر و میانه از آذربایجان شرقی و پیرانشهر و سلماس از آذربایجان غربی ۶ شهری هستند که با تحولات جمعیتی پس از سرشماری ۲۰۱۶ به جمع شهرهای بزرگ بالای ۱۰۰ هزار نفر در منطقه آذربایجان پیوسته‌اند.

جغرافیا

استان اردبیل در منطقه آذربایجان واقع شده است. این استان از شمال به جمهوری آذربایجان، از سمت غرب به استان آذربایجان شرقی، از سمت شرق به استان گیلان و از سمت جنوب به استان زنجان محدود شده است. استان اردبیل، طبق آخرین تقسیمات کشوری، از ۱۲شهرستان، ۳۱ بخش، ۳۵ شهر و ۷۵ دهستان تشکیل یافته است. استان اردبیل قبلاً یکی از شهرستان‌های بزرگ استان آذربایجان شرقی بود که بعداً در سال ۱۳۷۲ خورشیدی به‌علت درخواست مردم اردبیل تبدیل به استان شد.

تقسیم استان

استان اردبیل دارای ۱۲ شهرستان، ۳۵ شهر، ۳۱ بخش و ۷۵ دهستان است: شهرستان‌های این استان شامل، اردبیل، مشگین‌شهر، پارس‌آباد، خلخال، نمین، گرمی، بیله سوار، اصلاندوز، نیر، کوثر، انگوت و سرعین می‌باشد.

گردشگری و طبیعتشاخص گردشگری استان اردبیل در تمام طول سال متنوع می‌باشد. به گونه‌ای که بهترین ماه‌ها از نظر دارا بودن شرایط آسایشی برای گردشگران، ماه‌های فروردین، اردیبهشت، خرداد، تیر، مرداد، شهریور، و مهر و اسفند می‌باشند که بهترین شرایط را از نظر آسایشی به خود اختصاص داده‌اند و در مقابل ماه‌های آبان و آذر و دی و بهمن از بدترین شرایط آسایشی و بیوکلیمایی برخوردارند.

برخی از جاذبه‌های گردشگری استان اردبیل عبارتند از:

آرامگاه شیخ صفی‌الدین (میراث جهانی یونسکو)

منطقه گردشگری لرد در شهرستان خلخال

محوطه گردشگری سئوگی داغی روستای میجمیر

قیز قالاسی یا کوه دختر در شهرستان نیر

حرم امامزاده سید صدرالدین بن موسی کاظم برادر رضا در اردبیل

حرم امامزاده سید عبدالعزیز اردبیل

حرم صالح بن موسی بن الکاظم برادر رضا در اردبیل

حرم امامزاده‌های سید سلیمان بن موسی کاظم و سید ابراهیم بن موسی کاظم برادرهای رضا در شهرهای لاهرود و فخر آباد مشگین‌شهرمنطقه حفاظت شده آق داغ در روستای گردشگری لرد، بقعه سید امین الدین جبراییل، روستای گردشگری لرد، آبشار سیبیه خانی «طولانی‌ترین چشمه آبشار ایران» در روستای گردشگری لرد، مقبره شیخ حیدر، غار سنگی کوخول عنبر در روستای گردشگری لرد، کلیسای مریم مقدس اردبیل، قزل بولاغی «دشت شقایق»، روستای سجهرود خلخال، موزه مردم‌شناسی اردبیل، جمعه مسجد، سنگ نبشه ساسانی، آثار صخره‌ای ویند، امامزاده محمد در روستای توریستی لرد خلخال، کاروانسرای شاه عباسی (اردبیل)، شهر یئری، بازار اردبیل، دریاچه شورابیل، سبلان، شیروان دره‌سی، عمارت آقازاده اردبیلی، جنگل فندقلو، گردنه حیران، پیست اسکی روی چمن جنگل فندقلوی نمین (اردبیل)، پیست اسکی آلوارس سرعین، منطقه گردشگری کپز، تفرجگاه بولاغلار، منطقه گردشگری ازناو، آب گرم روستای تیل، روستای گردشگری کزج، ژئوپارک دربندمشکول (شهرستان کوثر)، گیلوان، دریاچه نئور، مجتمع‌های آبگرم آبدرمانی سرعین، چشمه آب گرم شابیل، قوتورسویی، آبگرم گیوی، آبشار سردابه، آبشار گورگور آلوارس، آبشار شورشورنه (نمین)، آبشار دیز (خلخال)، آبشار نره گر اسبو، مجموعه گردشگری سوگی داغی _ بام اردبیل در شهرستان (نیر)، آبشار شیروان دره، آبشار گورگور (مشگین‌شهر)، قلعه بربر، قلعه بوینی یوغون، دژ قهقهه، کهنه قلعه، قلعه بربر، دیو قالاسی، قیزقالاسی، قلعه اولتان، قلعه خسرو، غار تاریخی لاهرود، غار هفت خانه، غار تاریخی لاهرود، حمام درو، حمام سنگی شهر گیوی.

ثبت ملی صنایع دستی در کشوردر ۱۵ دی ماه ۱۳۹۹ شهر عنبران به‌عنوان شهر ملی گلیم و شهر اصلاندوز به عنوان شهر ملی ورنی در سطح کشور معرفی گردید.

آبگرم چشمه‌های آب معدنی استان اردبیلآبگرم چشمه‌های که در استان اردبیل واقع شده‌اند عبارت‌اند از:

آبگرم‌های روستایی سردابه

آبگرم‌های شهرستان‌های استان اردبیلیکی از مهم‌ترین جاذبه‌های گردشگری استان اردبیل، چشمه‌های آبگرم این استان واقع در شهر سرعین در ۲۰ کیلومتری شهر اردبیل است. در این شهر، ۸ چشمه آبگرم معدنی وجود دارد. چشمه‌های آبگرم برجلو و قینرجه در روستاهای برجلو و میجمیر در فاصله ۳۰ کیلومتری از شهر اردبیل قرار دارند، علاوه بر این چشمه‌های آب معدنی شابیل و قوتورسویی نیز در لاهرود قرار دارد، به غیر از این دو شهر ۱۲ چشمه آب معدنی دیگر در شهرهای دیگر استان ازجمله گیوی، نیر و مشگین‌شهر وجود دارد.

سبلانکوهستان سبلان در جنوب شرقی مشکین شهر و در فاصله ۲۵ کیلومتری آن واقع شده است. این کوهستان دارای پوشش گیاهی متنوعی است و بیش از ۳۰۰۰ گونه گیاهی در آن شناسایی شده است. این کوه، یکی از آتشفشانهای خاموش کشور محسوب می‌شود و ارتفاع بلندترین قله این کوه که سلطان ساوالان نام دارد، ۴۸۴۸ متر از سطح دریا می‌باشد.

آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلیبقعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی یکی از ده اثر باستانی مهم کشور به‌شمار می‌رود. این بنا در سال ۷۶۵ هجری بنا شده است و در طول زمان مورد احترام پادشاهان صفوی بوده است. بنای کنونی این بقعه شامل مجموعه‌ای از گورهای شاهان و شاهزادگان صفوی و چند ساختمان دیگر (ازجمله آرامگاه شاه اسماعیل صفوی، مسجد جنت سرا، چینی‌خانه، حرم‌خانه و…) می‌شود. این اثر سال ۱۳۸۹ در فهرست آثار جهانی یونسکو به‌ثبت رسید.

شورابیلدریاچه شورابیل در حریم شهری اردبیل قرار دارد و شهرکهای کوثر. مهر. راه و ترابری. دادگستری؛ ولیعصر و دانشگاه‌های محقق اردبیلی. پیام نور. علوم پزشکی و نمایشگاه بین‌المللی اردبیل درحاشیه این دریاچه قرارگرفته‌اند. دریاچه شورابیل که مساحت آن ۱۲۰ هکتار و برای مصارف کشاورزی قابل استفاده بوده و درحال حاضر نوعی ماهی در آن پرورش داده می‌شود.

آبشارهاآبشار که در استان اردبیل واقع شده‌اند عبارت‌اند از:

آبشار دیز

آبشار سردابه

آبشار شورشورنه

آبشار شیروان‌دره

آبشار گورگور آلوارس

آبشار گورگور خیاوچای

آبشار نره‌گر

آبشار زنج

آبشار آقبلاغ یا سبیه خانیچشمه آبشار سبیه خانی یا آق بلاغ، با قریب بر ۱۸۰ متر، طولانی‌ترین آبشار ایران است که در روستای لرد بخش شاهرود خلخال استان اردبیل واقع است.

چشمه آبشار سبیه خانی با طول ۱۸۰ متر، لقب طولانی‌ترین آبشار «چشمه آبشار» ایران را به خود اختصاص داده است و به‌دلیل عدم پیگیری مسئولان به ثبت نرسیده است. این آبشار در روستای توریستی لرد از توابع بخش شاهرود خلخال استان اردبیل با ارتفاع ۳۳۲۲ متر از سطح دریا، بلندترین نقطه شهرستان خلخال بشمار می‌رود. در دامنه‌های این رشته کوه چشمه سارهای فراوانی وجود دارد که تأمین‌کننده آب جریان‌هایی چون میانرودان، گلبند رود، رودخانه زال و… می‌باشند. مهم‌ترین چشمه این ناحیه که آبدهی قابل توجهی دارد، چشمه سبیه خانی است. این چشمه که در بالا قرار گرفته و آب بسیار سردی را حتی در گرم‌ترین روزهای تابستان دارد و خواص اعجاب‌انگیزی دارد، بلافاصله پس از خروج، آبشار بسیار زیبا و با دورنمای جالب و دیدنی و سفید رنگ تشکیل می‌دهد.

وجود گونه‌های متنوع گیاهی درختی و علفی، خصوصاً داروهای گیاهی مانند قارچ‌های طبیعی خوراکی، گلپر و... در پیرامون این آبشار زیبایی آن را دو چندان می‌نماید. آب این چشمه، منشأ تشکیل یکی از سر شاخه‌های اصلی رودخانه زال می‌باشد که از طریق این رود به رودخانه قزل اوزن تخلیه می‌شود. این چشمه و آبشار در محدوده منطقه حفاظت شده آق داغ که مهم‌ترین زیستگاه حیات وحش در استان اردبیل است، قرار دارد. نزدیکترین راه ارتباطی به آبشار سیبیه خانی، از طریق روستای گردشگری لرد که در بخش شاهرود خلخال واقع شده، میسر است.

همه ساله ایرانگردان، کوهنوردان و علاقه‌مندان به طبیعت، به‌خصوص در فصل بهار، این منطقه بکر و دست نخورده را مقصد خود قرار می‌دهند. لازم است ذکر شود که اخیراً تورهای گردشگری نیز، در این منطقه تورهایی را برگزار می‌کنند و همین علت، باعث رونق صنعت توریسم در روستا گردیده است.

بهترین فصل برای دیدن شگفتی‌های منطقه، شنیدن صدای کبکان و بلبلان و صدای روح بخش آب، فصل بهار، به‌ویژه ماه‌های اردیبهشت و خرداد می‌باشد.

کوهستان

ارتفاعات واقع در این استان عبارت‌اند از:

سبلان

منطقه حفاظت‌شده آق‌داغ در روستای توریستی لرد با دارا بودن انواع مختلف گونه‌های جانوری

اهار بهار روستای کوهساره

ارتفاعات باغرو

صلوات داغ

خروسلو

رودخانه‌ها

رودخانه‌های واقع در این استان عبارت اند از:

بالقلی چای (داخل شهر اردبیل)

ارس یا آراز

سدیامچی

خلخال‌چای

قره‌سو (قره‌سو یکی از طولانی‌ترین رودخانه‌های دایمی استان اردبیل است که امروزه بر اثر کمبود بارندگی و سدسازی‌های معیشتی بدون برنامه درحال تبدیل شدن به یک رود فصلی است. قره‌سو از طبیعت بکری برخوردار بوده ودارای یکی از منحصر به فردترین گونه‌های جانوری می‌باشد، که از این میان گونه‌های آبزی رودخانه از تنوع کم‌نظیری برخوردار است؛ ماهیانی مانند قزل‌آلا، کپور رودخانه‌ای، شیربیت نوعی ماهی مخصوص این رودخانه، زرد پر و ماهی سفید رودخانه که نسل این دونوع گونه آخری امروزه بر اثر کم‌آبی و استفاده بیش از اندازه آفت‌کش‌های کشاورزی درحال نابودی است. در ضمن لازم به یادآوری است که سرچشمه این رود از قسمت جنوبی کوهستان سبلان در اطراف شهرستان اردبیل بوده و بعد از گذراندن مسیر پر پیچ و خم از دل کوه‌ها و دره‌ها به رودخانهٔ ارس می‌پیوندد)

بالهارود

گرمی‌چای

دره‌رود

خیاوچای

نمین‌چای

آستاراچای

کورائیم چای

میانرودان‌چای

گلبند رود

زال چای

قزل‌اوزن‌چای

آق.چای

خشکه رود چای

دریاچه‌ها

دریاچه‌هایی که در استان اردبیل واقع شده‌اند عبارت‌اند از:

دریاچه شورابیل (دریاچه شورابیل در حریم شهری اردبیل قرار دارد و شهرکهای کوثر. مهر. راه و ترابری. دادگستری؛ ولیعصر و دانشگاه‌های محقق اردبیلی. پیام نور. علوم پزشکی و نمایشگاه بین‌المللی اردبیل درحاشیه این دریاچه قرارگرفته‌اند)

دریاچه نئور هیر

دریاچه شورگل شهرک پیله سهران اردبیل

دریاچه گیلارلو (گرمی)

دریاچه نوشهر

دریاچه آلوچه

دریاچه کمی‌آباد (سد مخزنی)

دریاچه ملااحمد

مرداب قره‌سو

سبلان

روستای کوهساره

جنگل‌ها

جنگل‌های حیران اردبیل، نمین، و مجموعه جنگل‌های 'فندقلوگردنه حیران پیکره سنگی بابا داوود عنبران، جنگل‌های حاتم‌مه‌شسی و اندبیل و نوده و کندرق و نیمه پراکنده دامنه جنوبی و شمالی سبلان و پراکنده ارسباران ازجمله جنگل‌های واقع در استان اردبیل هستند.

روستای یایچی و کولانکوه، از بهترین مکان‌های گردشگری استان اردبیل می‌باشد. مانند باغ بزرگ آلوچه، سیب، گیلدیح و … می‌باشد٫جنگلهای واقع اق چای.

دشت‌ها

دشت‌های که در استان اردبیل واقع شده‌اند عبارت‌اند از:

دشت مغان

دشت مشکین‌شهر

دشت اردبیل

دشت خلخال

صنعت

استان اردبیل درحال حاضر دارای ۸ شهرک صنعتی است. این استان همچنین دارای کارخانجات بزرگ نساجی، سیمان، ذوب آهن و کشت و صنعت شهرک خصوص آرتا می‌باشد.

استان اردبیل

خواهرخواندگی با اردبیل

خواهرخواندگی تیساواش، مجارستان: از ۱۸ اکتبر ۲۰۱۱

ارزروم، ترکیه: از ۲۷ اکتبر ۲۰۱۳

قونیه، ترکیه: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

کربلا، عراق: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

نجف اشرف، عراق: از ۱۶ آوریل۲۰۱۶

سامرا، عراق: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

کاظمین، عراق: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

حله، عراق: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

دمشق، سوریه: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

بعلبک، لبنان: از ۱۶ آوریل ۲۰۱۶

مکه، عربستان سعودی: از ۱۶ آوریل ۲۰۲۳

مدینه، عربستان سعودی: از ۱۶ آوریل ۲۰۲۳

باکو، آذربایجان: پیمان اولیه در از ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶

گنجه، آذربایجان: پیمان اولیه در از ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶

سومقاییت، آذربایجان: پیمان اولیه در از ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶

آستارا، آذربایجان: پیمان اولیه در از ۲۲ اکتبر ۲۰۱۶

تبریز، ایران: از سال ۱۴۰۰

ارومیه، ایران: از سال ۱۴۰۰

زنجان، ایران: از سال ۱۴۰۰

آستارا، ایران: از سال ۱۴۰۰

مشهد، ایران: از سال ۱۴۰۲

قم، ایران: از سال ۱۴۰۲

فرهنگ بومی

صنایع دستیگلیم، جاجیم، شال، مسند، سفال، معرق، منبت و خراطی، مصنوعات چرمی و قالی بافی (قالیچه قوبای خلخال)، قلاب بافی، مفرش، خورجین، ورنی (ورنی و زیرانداز حاوی رنگ‌ها و طرحهایی برگرفته از طبیعت زیبای آذربایجان، بیشتر توسط عشایر شاهسون دشت مغان بافته می‌شود).

غذاهای محلیعسل با قیماق، آش شیر، آش دوغ، پیچاق قیمه، کوفته، لَوَنگی، خشیل، هرا، قویماق، ترشی قرمه، ساج ایچی سبزی قرمه، سوغان سو، آش اوماج، آَش یارما، بزباش، خورش قاتق، تاس‌کباب، چیغیرتما، حلوا زرد، تر حلوا، حلوای زنجبیل، دلمه، قیساوا و قیقاناق

سوغاتعسل خالص سبلان (اردبیل پایتخت عسل ایران)، قالی، مسند، سرشیر، کره، حلوای سیاه، آبنبات، شیرینیهای محلی، فطیر و تخمه آفتابگردان، عسل، عصاره شهدآمیز گل‌های رنگارنگ و عطرآگین طبیعت سرسبز خلخال (اردبیل) مشهورترین سوغات منطقه می‌باشد. حلوای سیاه استان به صورت معجونی از جوانه گندم و کره طبیعی نشاط بخش و مقوی است.

گونه‌های زبانیاستان اردبیل با توجه به‌وسعت کم خود، دارای تنوع زبانی قابل توجهی می‌باشد. در کنار زبان ترکی آذربایجانی که اکثریت شهروندان استان به آن تکلم می‌کنند، زبان تاتی نیز در شهر کلور و در روستاهای بخش شاهرود و خورش رستم از شهرستان خلخال، تالشی نیز در بخش عنبران از شهرستان نمین تکلم می‌شود.

نظرسنجی سال ۱۳۸۹طی پژوهشی که شرکت پژوهشگران خبره پارس به سفارش شورای فرهنگ عمومی در سال ۸۹ انجام داد و براساس یک بررسی میدانی و یک جامعه آماری از میان شهروندان ۲۸۸ شهر و حدود ۱۴۰۰ روستای سراسر کشور، درصد اقوامی که در این نظر سنجی نمونه‌گیری شد در استان اردبیل به قرار زیر بود: ۹۸٫۲ ترک (۹۷٫۱٪ مرد، ۹۹٫۳٪ زن)، ۱٫۱ تات (۱٫۵٪ مرد، ۰٫۷٪ زن)، ۰٫۴ کرد (۰٫۷٪ مرد) و ۰٫۴ بدون‌جواب بودند.

جستارهای وابستهجمعیت شهرهای استان اردبیل